Epistemologia polityczna populizmu w Polsce

STRESZCZENIE

Pojęcie populizmu było w ostatnich dziesięcioleciach wykorzystywane do opisywania i wyjaśniania zmian społecznych i politycznych w różnych demokracjach na całym świecie. Pojmowanie populizmu w tym okresie silnie ewoluowało, a najnowsza zmiana w tej dziedzinie obejmuje analizę tak zwanego epistemologicznego wymiaru populizmu, to znaczy kwestii praktyk wiedzy i poznania, a także roli, jaką odgrywają one w populistycznych dyskursach. W kontekście tak zwanej epoki postprawdy, w której podziały polityczne w różnych krajach nabierają coraz bardziej epistemologicznego charakteru, dzieląc społeczeństwa na grupy, które mają zasadniczo różne wizje społeczno-politycznej (a czasem nawet fizycznej) rzeczywistości, sposób, w jaki populistyczne partie i politycy konstruują i pielęgnują „alternatywne” systemy wiedzy, stał się niezwykle istotny dla badaczy populizmu.

Ten niedawny zwrot nie zaowocował jednak jak dotąd zmianą w sposobie rozumienia i definiowania samego populizmu. Różne elementy populistycznych epistemologii są badane oddzielnie i nie ma jednolitych ram teoretycznych, które uporządkowałyby je w spójną epistemiczną teorię populizmu. Co więcej, nie ma również badań empirycznych, które analizowałyby populistyczne praktyki wiedzy i mechanizmy kształtowania przekonań w sposób całościowy i pogłębiony. Niniejszy projekt ma na celu wypełnienie tej luki poprzez opracowanie założeń teoretycznych, które pozwolą na powiązanie dwóch podejść obecnych w badaniu populizmu – podejścia podażowego (badania wypowiedzi polityków i programów partyjnych) oraz popytowego (badania przekonań i postaw wyborców) – poprzez kompleksowy opis populistycznych praktyk wiedzy. Ten ostatni możliwy będzie dzięki wykorzystaniu pojęcia wspólnoty epistemicznej, czyli grupy posiadającej określony zestaw przekonań, założeń, sposobów interpretowania rzeczywistości oraz kryteriów oceny wiarygodności informacji.

Drugim celem projektu będzie zastosowanie wypracowanej w jego ramach teorii w praktyce i przeprowadzenie badania empirycznego wspólnoty epistemicznej złożonej z lojalnych, wieloletnich wyborców Prawa i Sprawiedliwości w Polsce. Proponowane badanie połączy wiedzę z zakresu socjologii, epistemologii politycznej oraz psychologii społecznej i przeanalizuje populistyczną epistemologię za pomocą metod jakościowych, a mianowicie pogłębionych wywiadów indywidualnych (IDI) oraz zogniskowanych wywiadów grupowych (FGI). Głównym celem badawczym będzie identyfikacja podstawowych informacji, pojęć, postaw, sposobów rozumowania i schematów interpretacyjnych, które razem tworzą specyficzną epistemologię grupy, umożliwiającą jej członkom ustrukturyzowanie i zrozumienie otaczającego ich świata. Aby przeanalizować, w jaki sposób te populistyczne praktyki wiedzy dostarczają środków i treści do konstruowania ludu jako podmiotu politycznego z własnym poczuciem wspólnoty, tożsamości i sprawczości, badanie skupi się na opisie wspólnoty epistemicznej wyborców PiS na czterech różnych poziomach, z których każdy powiązany będzie z osobnym zestawem pytań badawczych:

1. Praktyki dyskursywne: Jakie ramy dyskursywne są stosowane w rozmowach dotyczących polityki? Jakie zasoby kulturowe i językowe są w nich wykorzystywane i w jaki sposób są artykułowane? Jak wyborcy odnoszą się do dyskursu polityków i jak ten ostatni wpływa na ich rozumowanie? W jaki sposób populistyczny dyskurs jest odtwarzany przez wyborców?
2. Performatywność: Jak w badanej grupie postrzegane są wystąpienia polityczne? Które elementy komunikacji werbalnej i niewerbalnej są istotne? Jak warstwa performatywna wpływa na wiarygodność populistycznych narracji?
3. Praktyki i topologia komunikacji: Jakie środki komunikacji wykorzystują członkowie badanej wspólnoty epistemicznej? Jak przebiegają pomiędzy nimi przepływy informacji? W jaki sposób konsumują i wytwarzają informacje, zarówno online, jak i offline?
4. Procesy poznawcze, afektywne i społeczno-psychologiczne: W jaki sposób treści populistycznych dyskursów lub wystąpień są przetwarzane i włączane do szerszej wiedzy danego wyborcy? Jakie procesy poznawcze, takie jak przetwarzanie heurystyczne czy atrybucja, są istotne w tym procesie?

Projekt przyczyni się do rozwoju badań nad populizmem na trzy sposoby. Po pierwsze, rozwinie teoretyczne ramy do konceptualizacji populizmu jako zjawiska epistemologicznego. Po drugie, dostarczy narzędzi metodologicznych do przyszłych badań populistycznych wspólnot epistemicznych. Po trzecie, jako studium przypadku dostarczy danych empirycznych dotyczących mikromechanizmów konstruowania zarówno tożsamości, jak i określonej wizji wspólnoty i świata społecznego w grupie lojalnych wyborców Prawa i Sprawiedliwości. Wnioski z proponowanego badania wzbogacą nie tylko analizy populizmu w Polsce, ale będą również użyteczne dla zagranicznych badaczy prawicowego populizmu, zwłaszcza tych zajmujących się Europą Środkowo-Wschodnią.