Socrealizm 1951-2022. Genealogia pamiętania i zapominania w polskim polu sztuki

STRESZCZENIE

Realizm socjalistyczny jako obowiązująca doktryna polskiej polityki kulturalnej skończył się w pierwszej połowie lat 50. ubiegłego wieku, ale to właśnie wtedy zaczęło być wytwarzane jego znaczenie dla pola sztuki i historii sztuki. Badanie koncentruje się na tym, jak społeczeństwa pamiętają, zapominają, oceniają i krytykują własną przeszłość. Podejmuję tę problematykę poprzez socjologiczną analizę procesów, które ukształtowały pamięć i zapomnienie socrealizmu w polskim polu sztuki. Na polskim przykładzie rozwijam interdyscyplinarną perspektywę, która pozwala na prześledzenie uniwersalnych mechanizmów wytwarzania dyskursu oraz procesów zapominania i pamiętania w polu sztuki.

 

W ramach tego projektu dowodzę, że socrealizm w dyskursie polskiego pola sztuki wypełniony był treściami, które zmieniały się w zależności od momentu historycznego, przekraczając kolejne etapy historii PRL-u i transformacyjnej historii Polski. Stał się symbolem nierozerwalnie związanym z komunizmem ery stalinowskiej, jednocześnie oderwanym od indywidualnych doświadczeń jego propagatorów, symbolem niezakorzenionym w rzeczywistym doświadczeniu zaangażowanych w niego artystów. Proponuję przesunięcie perspektywy badań nad socrealizmem z przełomu lat 40. i 50. na długie trwanie procesów aż do współczesności. Projekt ma na celu odpowiedzenie na główne pytanie badawcze: w jaki sposób od końca formalnego obowiązywania realizmu socjalistycznego w polityce kulturalnej do współczesności, relacje społeczne w polu sztuki kształtowały pamięć tego nurtu?

 

Żeby odpowiedzieć na to pytanie łączę metody badań jakościowych i ilościowych, zaczerpnięte z historii sztuki, studiów nad pamięcią i socjologii, aby prześledzić i przeanalizować zmieniający się stosunek do socrealizmu. Badanie składa się z dwóch nurtów: analizy dyskursu, która pozwala prześledzić jego zmiany od odwilży w polityce kulturalnej do dziś; oraz historyczno-socjologicznej analizy pola sztuki, która pozwala rozpoznać społeczno-polityczne tło, które wpływało na zmieniające się paradygmaty. Połączenie tych dwóch elementów ujawnić mechanizmy wytwarzania dyskursu oraz pamiętania i zapominania w polu sztuki.

 

Badania nad socrealizmem rozwijały się do tej pory wzdłuż linii dyscyplinarnych i koncentrowały się na tym okresie historycznym. W tym projekcie, proponuję perspektywę, która w swej istocie jest perspektywą interdyscyplinarną: celem badań jest nie tyle badanie samego socrealizmu, co tego, w jaki sposób pole sztuki konstruuje swoje podejścia do tej doktryny. W ten sposób projekt dowartościowuje podejście rozwijane obecnie w ramach nowej humanistyki, jednocześnie oferując innowację w tej dziedzinie. Projekt obejmuje teoretyczny, empiryczny i metodologiczny wkład w trzy obszary badań: historię sztuki, studia nad pamięcią i socjologię. Ujawni on działanie szerszych mechanizmów: kształtowania pamięci i zapominania; mechanizmów wytwarzania dyskursu; politycznych stawek pamięci o sztuce.

 

Publikacje

Kto się boi Krajewskich? Narodziny dyskursu antykomunistycznego w polskim polu sztuki lat 80., “Artium Quaestiones” 35, 2024: 209–228, Adam Mickiewicz University Press, 2024.  https://pressto.amu.edu.pl/index.php/aq/article/view/45713

Wystąpienia i konferencje

Wybrane:
2026, Voices and Silences”, Central Workshop, Eötvös Loránd University, ELTE Faculty of Social Sciences
Paper titled: The Warehouse as a Technology of Forgetting: Socialist Realist Art in the Kozłówka Central Museum Repository

2025, “(Post)colonialism and Race in Central and Eastern Europe”, CENTRAL Workshop, RECET Research Center for the History of Transformations, University of Vienna.
Paper titled: Catching Up with the West: Poland Between Empires and the Memory of Socialist Realism in the Transformation of 1989

2024, “Modernities Debated. Crossed perspectives from Russian, Soviet and Ottoman (post-)imperial spaces: Central and Eastern Europe, Balkans, Eastern Mediterranean, Caucasus and Central Asia” École des hautes études en sciences sociales (EHESS), Paris.
Paper titled: The memory of socialist realism and its role in shaping polish art towards western modernity over the 1980s. 

2024, “Subtle transitions” conference and workshop, Memory and Arts Memory Studies Association Working Group, Charles University, Prague City University, Prague.
Paper titled: Transforming 1980s Poland through the Transformation of the Memory of Socialist Realism.

2024, “Transformation of Memory Cultures and Politics” CENTRAL workshop, The Department of Slavic and Hungarian Studies, Humboldt University, Berlin.
Paper titled: Faces of Socialist Realism (1987): an exhibition at the National Museum in Warsaw as a memory-changing event.

2022, Transforming State Socialism in East-Central Europe. Historical Sociology of the Long Change, University of Warsaw
Paper titled: Transforming the Polish Field of Art by Changing the Memory of Socialist Realism over the 1980s

2021, VII. International Forum for Doctoral Candidates in East European Art History, The Institut für Kunst- und Bildgeschichte at Humboldt University.
Paper titled: Socialist Realism from 1951 to 2021: Remembering and Forgetting in Central and Eastern Europe