Marksistowskie konfrontacje i praktyki polityczne 1944-1956: Strukturacja nauk społecznych w powojennej Polsce
Słowa kluczowe: adam schaff, historia idei, historia intelektualna, instytucjonalizacja nauk społecznych, julian hochfeld, komunizm, marksizm, nina assorodobraj-kula, polemiki marksistowskie, PRL, socjologia historyczna, stalinizm
Rodzaj grantu: PRELUDIUM 23
Jednostka przyznająca grant: NCN
STRESZCZENIE
| Projekt jest socjologiczno-historyczną analizą kształtowania się i rozwoju intelektualnego polskich marksistów w latach 1944-1956. Ramy analityczne ilustrowane są na przykładzie teorii i praktyk politycznych Niny Assorodobraj-Kuli (1908-1999), Juliana Hochfelda (1911-1966) i Adama Schaffa (1913-2006). Celem badania jest eksploracja dwóch fundamentalnych kwestii. Po pierwsze, projekt skupi się na ewolucji głównych linii sporów teoretyczno-metodologicznych i związanych z nimi przesunięć, definiujących zbiór przekonań, wartości i dążeń wybranych aktorów. Po drugie, poprzez pryzmat trwających konfliktów i podziałów w środowisku naukowym, projekt ujawni związek między polem
władzy a polem nauki oraz jego wpływ na strukturację nauk społecznych w powojennej Polsce. Wbrew totalitarnej perspektywie badań nad komunizmem marksiści nie stanowili ideologicznego monolitu, podobnie jak przedstawiciele innych paradygmatów naukowych, podlegali ewolucji. Widać to wyraźnie na przykładzie prowadzonych w pierwszych latach powojennych ożywionych sporów o kształt i kierunek „odbudowy”, w wyniku których formowała się polska myśl marksistowska. Przedstawiciele wyłaniającej się formacji intelektualnej posiadali instytucjonalną niezależność na łamach nowo powstałych czasopism społeczno-literackich. Pierwsza dekada PRL – określana niekiedy mianem „łagodnej rewolucji” – umożliwiła intensywną dyfuzję idei; autorzy poruszali szerokie spektrum zagadnień na temat polityki oświatowej, przemian ustrojowych czy genealogii polskiej inteligencji. W kolejnych latach podejmowano debaty wokół: aktualności marksizmu na tle epoki, modelu uprawiania nauki marksistowskiej czy historii historiografii marksistowskiej. Jednym z punktów odniesienia są starcia ze Szkołą Lwowsko-Warszawską i środowiskiem katolickich neotomistów.
Analiza praktyk społecznych i politycznych pozwoli odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób marksiści pozycjonowali się w polu władzy i w polu nauki oraz – poprzez analizę polemik – jakie argumenty stawały się w określonym czasie nośne. Pewne z nich mogły stanowić o podniesieniu prestiżu w polu naukowym, inne o spadku. Byli to intelektualiści, którzy się znali – co z jednej strony łagodziło konflikty, a z drugiej podwyższało stawkę.
Wstępny przegląd literatury przedmiotu z zakresu polskiej socjologii wskazuje, iż fenomen marksistowskich polemik nie znajduje większego zainteresowania wśród socjologów/żek i do tej pory nie doczekał się systematycznego opracowania. Niniejszy projekt ma na celu wypełnienie tej luki. Po pierwsze, pogłębi badania nad historią polskiej socjologii, odnosząc się zarówno do indywidualnych trajektorii życiowych polskich marksistów, jak i marksistowskiego kolektywu jako całości. Po drugie, umożliwi nowatorskie |
spojrzenie na intelektualną historię myśli społecznej tego nurtu, który po dziś dzień silnie rezonuje na współczesne polskie imaginarium społeczno-polityczne.
Publikacje
https://doi.org/10.18318/td.2025.5.8
Wystąpienia i konferencje
Uniwersytet Wrocławski [2024], konferencja „Pokonując dogmatyzm, szukając inspiracji. Polska humanistyka powojenna i formy jej zaangażowania”, tytuł wystąpienia: Marksistowskie konfrontacje idei, metod i strategii. Pozycjonowanie intelektualne i polityczne Niny Assorodobraj-Kuli.
Referat pt. „Between Visibility and Oblivion: Nina Assorodobraj-Kula and the Postwar Structuration of the Social Sciences” przyjęty do prezentacji na 17. Konferencji European Sociological Association „Strengthening Democracies: Social Action, Solidarity, and Sustainable Futures” (Warszawa, 25–28 sierpnia 2026).
Inne efekty
Organizator konferencji „Co się stało z marksistkami?”, zrealizowanej w ramach seminarium naukowego „Polski marksizm” na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego (2024). Wydarzenie wpisuje się w cykl spotkań naukowych poświęconych krytycznej refleksji nad historią, specyfiką i dziedzictwem myśli marksistowskiej w Polsce.