1 Maja Po 1989: Konstruowanie Rytuału Przez Konfederacje Związków Zawodowych W Polsce, Ukrainie i Niemczech Wschodnich

STRESZCZENIE

Projekt proponuje analizę porównawczą sposobów konstruowania rytuałów pierwszomajowych przez konfederacje związkowe w Polsce (OPZZ), na Ukrainie (FPU) i w Niemczech Wschodnich (DGB) po 1989 roku. Wykorzystując metody jakościowe, w tym przegląd literatury, kwerendy archiwalne i wywiady ze związkowcami, projekt zbada ewolucję tych rytuałów w krajach reprezentujących różne typy postsocjalistycznych transformacji związków zawodowych: ciągłość instytucjonalną (Ukraina), zerwanie ciągłości w ramach ciągłości (Polska) i całkowite zerwanie (Niemcy Wschodnie) (Deppe 1994). Badanie ma na celu analizę sposobów, w jakie konfederacje związków zawodowych wykorzystują rytuały pierwszomajowe do kształtowania społecznych tożsamości, tworzenia narracji o transformacji i wyrażania swoich tożsamości organizacyjnych.

Badania obejmą 35-letni okres od 1989 do 2024 roku. Projekt ma na celu udzielenie odpowiedzi na cztery główne pytania badawcze: Jakie rodzaje tożsamości społecznych są wzmacniane przez konfederacje związków zawodowych poprzez rytuały pierwszomajowe? W jaki sposób rytuały pierwszomajowe były wykorzystywane przez konfederacje związkowe do tworzenia narracji o transformacji? W jaki sposób konfederacje związkowe wykorzystują 1 Maja do wyrażania swojej tożsamości organizacyjnej? Jakie są podobieństwa i różnice w konstruowaniu rytuałów pierwszomajowych przez badane konfederacje?

Rama teoretyczna projektu opiera się na dwóch teoriach. Po pierwsze, ramie badań porównawczych nad transformacjami postsocjalistycznymi Bernharda i Kubika (2014), postrzegane przez pryzmat pamięci kulturowej. Podejście to obejmuje aktorocentryczną konceptualizację postsocjalistycznego pola pamięci, składającego się z reżimów pamięci ukształtowanych przez interesowne działania aktorów pamięci podejmowane w ramach ograniczeń strukturalnych i kulturowych. Po drugie, konstruktywistyczny paradygmat wydarzeniowej socjologii historycznej Williama Sewella (2005), kładący nacisk na wzajemne relacje między wydarzeniem, strukturą i działaniem. Zwraca on uwagę na wagę rozumienia narracji historycznych w odniesieniu do kontekstu społecznego, w którym są one artykułowane i transmitowane przez konkretnych aktorów społecznych. Zgodnie z tym podejściem postrzegam 1989 jako transformatywne wydarzenie (transformative event), aktualizujące struktury kulturowe, w ramach których wykonywane są rytuały pierwszomajowe.

Projekt ma na celu pogłębienie wiedzy na temat transformacji kultur pamięci w postsocjalizmie. Choć temat ten był przedmiotem badań z wielu perspektyw, brakuje systematycznych analiz dotyczących transformacji postsocjalistycznych kultur pamięci z perspektywy głównych aktorów gospodarczych tego okresu. Ponadto projekt będzie odnosił się do trzech subdziedzin nauk społecznych: stosunków przemysłowych, historii pracy (labour history) i studiów nad pamięcią. W dziedzinie stosunków przemysłowych projekt będzie stanowił wkład w debatę na temat strategii odnowy związków zawodowych i zmieniających się tożsamości związków zawodowych (zob. Fairbrother 2015). Projekt podejdzie do tego zagadnienia przez pryzmat rytuałów pierwszomajowych. W dziedzinie historii pracy badania mają na celu wniesienie wkładu do literatury dotyczących rytuałów pierwszomajowych i ich historii. Choć temat ten był badany w kontekście Europy Zachodniej i Europy Środkowo-Wschodniej sprzed 1989 r. (np. Hobsbawm 1984, Krakovsky 2004, Tartakowsky 2005, Dytman-Stasieńko 2006, Reiter i Peterson 2016), zaskakująco mało uwagi poświęcono rozwojowi rytuałów pierwszomajowych po upadku autorytarnego socjalizmu. W zakresie studiów nad pamięcią, badanie przyczyni się do nowatorskiego programu badawczego rozwijanego w ramach akcji COST Slow Memory: Transformative Practices for Times of Uneven and Accelerating Change, którego jestem członkiem. Podejście to wymaga badań nad mnemonicznym wymiarem powolnych zmian kulturowych, politycznych i gospodarczych, a także zrozumienia ich w kontekście społeczno-ekonomicznym, w którym konkretne narracje pamięci są artykułowane i przekazywane (Wüstenberg 2023)

Wystąpienia i konferencje

8.04.2025 referat Construction of May Day Ritual (1990-2019). May Day Rituals of OPZZ in Warsaw na seminarium Centrum Badań nad Pamięcią Społeczną
17.07.2025 referat Reimagining May Day: Trade unions and construction of ritual in post-socialist Poland (1990-2019) na 9. konferencji MSA 2025 w Pradze

27.11.2025 referat Balcerowicz musi odejść! Rytuał pierwszomajowy i ramowanie pamięci transformacji (1990-2019) na V Polskiej Konferencji Pamięcioznawczej w Katowicach.

07.2026 referat The Long Durée of Socialist Legacies: May Day Rituals in Warsaw and Berlin after 1989 na 10. konferencji MSA 2026 w Buenos Aires

08.2026 referat Beyond Obsolescence: The Reconfiguration of May Day Rituals in Berlin and Warsaw after 1989 na 17. konferencji European Sociological Association